Bir mükellefin 102 Bankalar hesabı, ancak banka ekstresiyle aynı bakiyeyi verdiği sürece güvenilirdir. Ay sonunda bu iki rakamın tutmaması olağandır; asıl iş, farkı oluşturan kalemleri tek tek bulup hangisinin düzeltme kaydı gerektirdiğini, hangisinin kendiliğinden kapanacağını ayırmaktır. Bu yazıda banka mutabakatını bir mali müşavirlik bürosunun ay sonu akışına uygun biçimde, örnek bir mutabakat tablosu ve yevmiye kayıtlarıyla anlatıyoruz.
Mutabakat, belirli bir tarih itibarıyla iki bağımsız kaydın aynı gerçeği gösterip göstermediğinin kontrolüdür. Bir tarafta bankanın tuttuğu hesap (ekstre), diğer tarafta işletmenin defterindeki banka alt hesabı (muavin) vardır. Bakiye eşitliği tek başına yeterli değildir: büyük ve zıt yönlü iki hata birbirini götürebilir. Bu nedenle mutabakat bakiye karşılaştırmasıyla başlar, ama hareket bazında eşleştirmeyle biter.
Vergi Usul Kanunu'nun 219. maddesi muamelelerin defterlere zamanında, belirli gecikme sınırları içinde kaydedilmesini ister. Aylık banka mutabakatı bu kuralın pratikte işlediğinin en somut kanıtıdır: kaydedilmemiş hareketleri ay kapanmadan yakalar.
Farkları sınıflandırmadan tabloya geçmek, düzeltme yapılmaması gereken kalemleri de düzeltmeye yol açar. Pratikte tüm farklar iki gruba girer:
| Neden | Nasıl görünür? | Hangi taraf? |
|---|---|---|
| Yolda olan havale veya ödeme talimatı | Ay sonunda verilen ödeme defterde düşülmüş, banka ertesi iş günü işlemiş. | Banka (zamanlama) |
| Valör farkı | İşlem ay içinde görünür ama valör tarihi sonraki aya düşer; ekstre valöre göre sıralanmışsa bakiyeye girmez. | Banka (zamanlama) |
| Kaydedilmemiş masraf | Hesap işletim ücreti, EFT ücreti, kart komisyonu gibi bankanın kendiliğinden kestiği tutarlar defterde yok. | Defter (kayıt) |
| Mükerrer kayıt | Aynı tahsilat hem dekonttan hem ekstreden girilmiş. | Defter (kayıt) |
| Virmanın tek bacağı | İki banka arasındaki transferin yalnızca çıkış tarafı işlenmiş, giriş tarafı ara hesapta bekliyor. | Defter (kayıt) |
| Döviz hesabında kur | Döviz bakiyesi tutuyor, TL karşılığı tutmuyor. | Defter (değerleme) |
Valör farkında önce şunu kontrol edin: ekstre işlem tarihine mi, valör tarihine mi göre bakiye veriyor? Muavin ile ekstreyi aynı tarih türü üzerinden karşılaştırmazsanız, gerçekte olmayan bir fark üretirsiniz.
Örnek: aşağıdaki işletme, banka ve tüm rakamlar hayalidir. Örnek Ticaret Ltd. Şti.'nin 102.01 A Bankası TL hesabı için 31 Mart mutabakatı yapılıyor. Ekstre bakiyesi 248.600,00 TL, muavin bakiyesi 249.350,00 TL. Ham fark yalnızca 750,00 TL; ancak eşleştirme sonunda bu küçük farkın arkasında beş ayrı kalem çıkıyor:
| Banka tarafı | Tutar (TL) | Defter tarafı | Tutar (TL) |
|---|---|---|---|
| Ekstre bakiyesi (31 Mart) | 248.600,00 | 102.01 muavin bakiyesi | 249.350,00 |
| (+) Valörü Nisan'a düşen çek tahsilatı (b) | 12.000,00 | (-) Kaydedilmemiş masraf (c) | 1.250,00 |
| (-) Yoldaki ödeme talimatı (a) | 8.500,00 | (-) Mükerrer tahsilat (d) | 6.000,00 |
| (+) Virmanın eksik giriş bacağı (e) | 10.000,00 | ||
| Düzeltilmiş banka bakiyesi | 252.100,00 | Düzeltilmiş defter bakiyesi | 252.100,00 |
İki taraf 252.100,00 TL'de buluşuyor. Ham farkın 750,00 TL olması, 37.750,00 TL tutarında brüt farkın birbirini büyük ölçüde götürdüğünü saklıyordu. Yalnızca bakiyeye bakıp "küçük fark, sonra bakarız" demenin riski budur.
Yalnızca defter tarafındaki kalemler kaydedilir. (a) ve (b) zamanlama farkıdır; Nisan ekstresinde görüldüklerinin kontrolü yeterlidir.
| Hesap kodu | Hesap adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 653 | Komisyon Giderleri (c) | 1.250,00 | |
| 102.01 | Bankalar, A Bankası TL | 1.250,00 | |
| 120 | Alıcılar (d, mükerrer kaydın tersi) | 6.000,00 | |
| 102.01 | Bankalar, A Bankası TL | 6.000,00 | |
| 102.01 | Bankalar, A Bankası TL (e) | 10.000,00 | |
| (ara hesap) | Büronun kullandığı virman ara hesabı | 10.000,00 |
Banka masrafının hangi gider hesabına alınacağı uygulamada tartışmalıdır. Bir görüş, bankacılık hizmet bedeli olarak 653 Komisyon Giderleri'ni kullanır; bir başka görüş, krediyle ilişkili masrafları 780 Finansman Giderleri'ne, olağan hesap işletim ücretlerini 770 Genel Yönetim Giderleri'ne alır. Hangisi seçilirse seçilsin her ay aynı uygulanmalıdır; karar mali müşavirindir. Banka işlemleri banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamında olduğunda KDV Kanunu'nun 17/4-e bendi gereği KDV'den istisnadır; bu yüzden masraf satırında indirilecek KDV oluşmaz.
Mükerrer kaydı silmek yerine ters kayıtla kapatın. VUK'un 217. maddesi yevmiye maddelerindeki yanlışların ancak muhasebe kaidelerine göre düzeltilebileceğini, kayıtların okunamaz hale getirilemeyeceğini söyler. Elektronik defterde de iz bırakan düzeltme, inceleme sırasında savunulabilir olandır.
Döviz hesabında iki ayrı mutabakat yapılır: önce döviz tutarı, sonra TL karşılığı. Döviz tutarı tutmuyorsa sorun kayıttadır ve yukarıdaki yöntem aynen uygulanır. Döviz tutarı tutuyor ama TL tutmuyorsa fark büyük ihtimalle değerlemedir.
Örnek (hayali kurlar): 102.03 A Bankası USD hesabında ekstre ve muavin 5.000 USD'de eşit. Muavindeki TL karşılığı 210.000,00 TL (örnek ortalama kur 42,00). Değerleme günü için kullanılan örnek kur 43,00 ise olması gereken TL karşılığı 215.000,00 TL, fark 5.000,00 TL olumlu kur farkıdır.
| Hesap kodu | Hesap adı | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|---|
| 102.03 | Bankalar, A Bankası USD | 5.000,00 | |
| 646 | Kambiyo Kârları | 5.000,00 |
Kur düşmüşse kayıt tersine döner ve 656 Kambiyo Zararları kullanılır. VUK'un 280. maddesi yabancı paraların borsa rayici ile değerleneceğini, rayiç yoksa kurun Bakanlıkça belirleneceğini öngörür; uygulamada değerlemede esas alınacak kur Gelir İdaresi'nin ilgili tebliğleri ve TCMB'nin ilan ettiği kurlar üzerinden belirlenir. Ara aylarda kur farkı kaydı yapıp yapmamak büronun kapanış politikasıdır; yapılmıyorsa TL farkının yalnızca kur kaynaklı olduğu mutabakat notuna yazılmalıdır.
Mutabakatın en çok vakit alan kısmı hareketleri elle eşleştirmek ve masraf satırlarını tek tek kodlamaktır. BEF (Banka Eczane Fatura Çevirici), banka ekstresini Excel veya CSV dosyasından okuyup her satıra hesap kodu önerir ve fişleri Luca ya da Mikro'ya aktarır; böylece kaydedilmemiş masraf türünden farklar baştan azalır, kontrol kararı yine mali müşavirde kalır. Ayrıntılar banka ekstreleri sayfasındadır.
Her ay sonunda, her banka hesabı için ayrı yapılması önerilir. Hareket sayısı yüksek mükelleflerde haftalık ara kontrol, ay sonu işini belirgin biçimde kısaltır.
Defterdeki kayıt doğruysa hayır. Tutar mutabakat tablosunda banka bakiyesine eklenir veya çıkarılır ve izleyen ayın ekstresinde göründüğü kontrol edilir.
Sayılmaz. Zıt yönlü hatalar birbirini götürebilir. Bakiye tutsa bile hareketlerin birebir eşleştirilmesi gerekir.
VUK 217. madde yevmiye kayıtlarındaki yanlışların muhasebe kaidelerine göre düzeltilmesini ister. Ters kayıt hatayı ve düzeltmeyi birlikte görünür kılar.
Banka ve sigorta muameleleri vergisi kapsamındaki işlemler KDV Kanunu 17/4-e gereği KDV'den istisna olduğundan bu masraflarda indirilecek KDV doğmaz.
Ekstre döviz tutarını gösterir; defterdeki TL karşılığı ise kayıt kurlarının toplamıdır. Döviz tutarı eşitse kalan fark değerleme kaynaklıdır ve kur farkı kaydıyla giderilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut durumda güncel mevzuat ve özelgeler esas alınmalıdır.
Banka ekstrelerinizi ve faturalarınızı muhasebe yazılımınıza tek tıkla aktarın.
Fiyatları İnceleyinAşağıdaki sayılar BEF sistemindeki güncel kayıtlardan üretilir.
Mali müşavirlerin, muhasebe bürolarının ve şirket ön muhasebelerinin Luca ile Mikro üzerinde karşılaştığı tipik iş akışları. Bu kartlar ürünün gerçek yeteneklerini anlatan temsili örneklerdir; müşteri yorumu değildir.
