Dövizli işlemi olan her mükellefte dönem sonu aynı soruyla gelir: defterde geçmiş tarihli kurlarla duran döviz bakiyeleri bugünkü değerine nasıl getirilecek? Bu işlem bir vergi usulü zorunluluğudur ve çoğu zaman aynı ay içinde kesilen kur farkı faturalarıyla karıştırılır. Bu yazıda değerlemenin dayanağını, hangi kurun kullanılacağını, kalem kalem kayıtları ve kur farkı faturasıyla arasındaki sınırı örneklerle ele alıyoruz.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 280. maddesine göre yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir; borsada rayici olmayan yabancı paralar için uygulanacak kuru Bakanlık belirler. Maddenin ikinci fıkrası aynı hükmü yabancı para ile olan senetli veya senetsiz alacak ve borçlara da uygular. Yani değerleme yalnızca kasadaki ya da bankadaki dövizle sınırlı değildir; dövizli müşteri alacakları, satıcı borçları ve krediler de kapsamdadır.
Türkiye'de döviz için işleyen bir borsa rayici bulunmadığından uygulamada Bakanlığın ilan ettiği kurlar kullanılır. Bakanlık bu kurları yıl sonu için bir VUK genel tebliğiyle ilan eder. 2025 yılı sonu için bu tebliğ, 24 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 590 sıra no.lu VUK Genel Tebliği'dir.
590 sıra no.lu tebliğin 4. maddesi kur seçimini üç kurala bağlar:
Uygulamada en sık yapılan hata, dövizli borçları satış kuruyla değerlemektir. Tebliğ borç ve alacak ayrımı yapmaz; döviz cinsinden olan her kalem için döviz alış kuru geçerlidir.
Değerleme yıl sonunda yapılır ve geçici vergi dönemlerinde de tekrarlanır. GİB'in kur farklarına ilişkin açıklamalarında da "yıl sonlarında ve geçici vergi dönemlerinde" VUK'a göre yapılan değerlemeler birlikte anılır. Her değerleme, bir önceki değerlemede ulaşılan değerin üzerine kurulur: ikinci çeyrekte yalnızca ilk çeyrek sonu ile ikinci çeyrek sonu arasındaki fark kaydedilir.
Aşağıdaki rakamlar ve kurlar tamamen örnektir, gerçek kurlarla ilgisi yoktur. Bir mükellefin yıl sonunda şu dövizli bakiyeleri olsun:
| Kalem | Döviz tutarı | Defter değeri (TL) | Uygulanan kur (örnek) | Değerlenmiş tutar (TL) | Fark (TL) |
|---|---|---|---|---|---|
| 102 Döviz tevdiat hesabı | 10.000 USD | 380.000 | Döviz alış 40,00 | 400.000 | +20.000 |
| 100 Döviz kasası | 2.000 EUR | 88.000 | Efektif alış 43,50 | 87.000 | -1.000 |
| 120 Dövizli alıcı | 4.000 USD | 152.000 | Döviz alış 40,00 | 160.000 | +8.000 |
| 320 Dövizli satıcı | 3.000 EUR | 129.000 | Döviz alış 44,00 | 132.000 | -3.000 (borç arttı) |
Varlık tarafında değer artışı kâr, değer azalışı zarardır. Borç tarafında ise tersi geçerlidir: kur yükseldiğinde borcun TL karşılığı artar ve bu fark zarar yazılır.
Değerleme kayıtları:
| Hesap kodu | Hesap adı | Borç | Alacak |
|---|---|---|---|
| 102 | Bankalar (USD tevdiat) | 20.000 | |
| 120 | Alıcılar (USD) | 8.000 | |
| 646 | Kambiyo Kârları | 28.000 | |
| 656 | Kambiyo Zararları | 4.000 | |
| 100 | Kasa (EUR) | 1.000 | |
| 320 | Satıcılar (EUR) | 3.000 |
Kâr ve zararı tek bir hesapta netleştirmek yerine 646 ve 656 hesaplarını ayrı ayrı çalıştırmak, gelir tablosunda ve sonraki incelemelerde izlenebilirliği korur. Döviz cinsine göre alt hesap açmak (USD, EUR ayrı) karşılaştırmayı kolaylaştırır.
İki işlem aynı kelimeyi taşısa da farklı sorulara cevap verir. Değerleme, henüz kapanmamış bir bakiyenin bilanço gününe göre ölçülmesidir; karşı tarafla ilgisi yoktur. Kur farkı faturası ise dövizli bir teslimin bedeli, teslimden sonra ve farklı bir kurdan ödendiğinde karşı tarafa düzenlenen belgedir.
Yukarıdaki 4.000 USD'lik alacak, teslim tarihinde 38,00 kurla kaydedilmiş ve yıl sonunda 40,00'a değerlenmişti. KDV teslim tarihinde TL olarak ayrıca tahsil edilmiş olsun. Ertesi yıl alacak 41,00 kurla tahsil edilir. Satıcı, teslim tarihi kuru ile tahsil kuru arasındaki farkın tamamı için fatura keser: matrah 4.000 x (41,00 - 38,00) = 12.000 TL. Örnekte malın tabi olduğu oran %20 varsayılmıştır, KDV 2.400 TL olur ve alıcıdan ayrıca tahsil edilir.
| Hesap kodu | Hesap adı | Borç | Alacak |
|---|---|---|---|
| 102 | Bankalar (4.000 x 41,00 + KDV) | 166.400 | |
| 120 | Alıcılar (değerlenmiş bakiye) | 160.000 | |
| 391 | Hesaplanan KDV | 2.400 | |
| 646 | Kambiyo Kârları | 4.000 |
Kritik nokta şudur: faturanın matrahı 12.000 TL olduğu halde bu yıl gelire yalnızca 4.000 TL yazılır, çünkü 8.000 TL önceki yıl değerlemeyle zaten 646'ya alınmıştır. İki yılın toplam kâr kaydı (8.000 + 4.000) fatura matrahına eşittir. Fatura tutarının tamamını yeniden gelir yazmak, aynı kazancı iki kez vergilendirmek anlamına gelir.
Kur farkı faturasının gelirinin 646'da mı yoksa satış hesaplarında mı izleneceği konusunda uygulamada farklı görüşler vardır. Bir görüş, farkın kambiyo niteliği taşıdığını ve 646'da izlenmesi gerektiğini savunur. Diğer görüş, farkın satış bedelini tamamlayan bir unsur olduğunu ve satış hesaplarında gösterilmesi gerektiğini ileri sürer. Seçimi mükellefin raporlama yapısına göre mali müşavir yapar; önemli olan seçilen yöntemin her dönem tutarlı uygulanmasıdır.
VUK mükerrer 298. maddesi yabancı paraları açıkça parasal kıymet sayar. Parasal kıymetler enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz; dövizli kalemler bilançoya değerleme yoluyla güncel tutarlarıyla girer. Ayrıca VUK geçici 37. maddesiyle (7571 sayılı Kanun) 2025 hesap dönemi ile geçici vergi dönemleri dahil 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, maddede sayılan istisnalar dışında, mali tablolar enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz. Bu nedenle 2026 kapanışında dövizli kalemler için belirleyici işlem VUK 280 değerlemesidir.
Değerlemenin sağlıklı yapılabilmesi için yıl boyunca döviz hareketlerinin doğru kaydedilmiş olması gerekir. BEF (Banka Eczane Fatura Çevirici), banka ekstrelerini Excel veya CSV dosyasından okuyup her hareket için hesap kodu önerir ve kontrol edilen fişleri Luca veya Mikro'ya aktarır; böylece dönem sonunda değerlemeye esas bakiyelerle uğraşırken mekanik giriş işi azalır. Desteklenen bankalar için Banka Ekstreleri, programlar için Muhasebe Programları sayfasına bakabilirsiniz.
Döviz tevdiat hesabı ile dövizli alacak ve borçlar döviz alış kuruyla, fiziki döviz (döviz kasası) efektif alış kuruyla değerlenir. Yıl sonu için Bakanlığın tebliğle ilan ettiği kurlar, Bakanlıkça kur ilan edilmeyen değerleme günlerinde TCMB'nin ilan ettiği kurlar esas alınır.
Hayır. VUK 280 değerleme hükmü borçlara da uygulanır ve tebliğ, döviz cinsinden tüm kalemler için döviz alış kurunu öngörür. Borç ve alacak için farklı kur kullanılmaz.
Hayır. KDV Genel Uygulama Tebliği'ne göre VUK uyarınca yapılan dönem sonu değerlemelerinden doğan kur farkları üzerinden KDV hesaplanmaz ve bu farklar için karşı tarafa fatura düzenlenmez.
Kur farkına, teslim veya hizmetin yapıldığı tarihte o işlem için geçerli olan oran uygulanır. Hesaplanan KDV'ye isabet eden kur farkı matraha dahil edilmez.
Tebliğ açıklamalarına göre bedelin tahsil edildiği tarihte alıcı lehine kur farkı oluşursa, fark tutarı üzerinden alıcı satıcıya fatura düzenler ve KDV yine teslim tarihindeki oranla hesaplanır.
Yabancı paralar mükerrer 298. madde gereği parasal kıymettir ve düzeltmeye tabi değildir. Ayrıca VUK geçici 37. madde uyarınca 2026 hesap dönemi, maddedeki istisnalar dışında, enflasyon düzeltmesi yapılmayacak dönemler arasındadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut durumda güncel mevzuat ve özelgeler esas alınmalıdır.
Banka ekstrelerinizi ve faturalarınızı muhasebe yazılımınıza tek tıkla aktarın.
Fiyatları İnceleyinAşağıdaki sayılar BEF sistemindeki güncel kayıtlardan üretilir.
Mali müşavirlerin, muhasebe bürolarının ve şirket ön muhasebelerinin Luca ile Mikro üzerinde karşılaştığı tipik iş akışları. Bu kartlar ürünün gerçek yeteneklerini anlatan temsili örneklerdir; müşteri yorumu değildir.
